Skorzęcin

Skorzęcin to po Witkowie najbardziej znana miejscowość w tym regionie, zwana często turystyczną perłą gminy. Położona w pobliżu rozległego jeziora Niedzięgiel (Skorzęcińskiego), oddalona jest 9 km od Witkowa i 25 km od Gniezna. To bardzo stara wieś, pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1170 r. Niemal do końca XIV wieku Skorzęcin należał do dóbr królewskich. Potem stał się własnością klasztoru w Lądzie. Opactwo cystersów otrzymało wieś wraz z jeziorem od króla Władysława Jagiełły w 1392 r. Prawo do połowu ryb na tym akwenie było przedmiotem częstych sporów pomiędzy klasztorem lędzkim a proboszczem powidzkim. W XIX w. właścicielem folwarku skorzęciński ego był Stanisław Moszczeński. Obecnie wieś liczy ok. 330 mieszkańców. Z obiektów zabytkowych zachował się tu zespół dworsko-parkowy z początku ub. wieku oraz zabudowania folwarczne (obory i stodoła z XIX/XX w.). Przy dworze krytym dachem naczółkowym rośnie stara lipa. Park przydworski powstał prawdopodobnie w 1906 r. Zajmuje powierzchnię 2,25 ha. Znajdziemy na jego terenie 15 gatunków drzew (najbardziej okazałe z nich to lipy). We wsi ciekawy jest też budynek po szkole podstawowej. W odległości ok.1,5 km na północ od wsi atrakcją przyrodniczą jest grupa pomników dębów. Dumą mieszkańców całej gminy jest położony w Skorzęcinie (pomiędzy jeziorami Niedzięgiel i Białym) Ośrodek Wypoczynkowy. To wspaniałe miejsce na spędzanie urlopu, jeden z największych kompleksów turystycznych w Polsce. Szerokie , piaszczyste plaże i łagodne brzegi zachęcają do kąpieli i opalania się.

Na jeziorze Niedzięgiel znajduje się 5 wysp, największa z nich to Znicz (3 ha) Jest ona miejscem lęgowym ptaków chronionych oraz łownych, a także miejscem rozmnażania się wydry. Opady na tym terenie należą do najmniejszych w kraju, co zapewnia latem dobrą pogodę. Na rozległym obszarze rozmieszczonych jest kilkadziesiąt ośrodków wypoczynkowych, hotele, restauracje, bary, kawiarnie, wesołe miasteczko i wypożyczalnia sprzętu wodnego. Na powierzchni 43 ha oferuje się ponad 6 tysięcy miejsc noclegowych (w sezonie dodatkowo jest 400 miejsc na polu campingowym). Jest tu wzniesienie zwane "Orlą Górą" (119 m n.p.m.), o stokach porośniętych pięknymi dębami, posiadające miejsce na ognisko o amfiteatralnym układzie miejsc dla tysiąca osób. Dla spacerowiczów zbudowano wygodne, dobrze oświetlone molo. Wypożyczający mają możliwość żeglowania i uprawiania wszelkich innych sportów wodnych, a także wędkowania i grzybobrania. W Skorzęcinie odbywa się wiele ciekawych imprez sportowych o wysokiej randze, np. Mistrzostwa Polski Jachtów Żaglowych, czy plażowe turnieje piłkarskie.

Miejscowość stała się niezwykle popularna jako letni kurort. Jak widać, bez zbytniej przesady można go nazwać wielkopolską Florydą. Co roku ściągają tu niezliczone tłumy wczasowiczów, głównie z Poznania, nieraz i z odleglejszych zakątków kraju. Jezioro Niedzięgiel jest uważane za jedno z najbardziej urokliwych w Wielkopolsce. Ma powierzchnię 640 ha, dł. 6,5 km, maks. Głęb. 22m. Ci którzy szukają wytchnienie w ciszy i spokoju, mogą wypocząć nad jeziorem Białym i Czarnym. Brzegi Jeziora Białego prawie w całości porasta las. Nad jego wodami znajdziemy najliczniejszą grupę drzew chronionych - 47 imponujących wiekowych dębów (pow. Tego akwenu: 50 ha, dł. 1250 m i szer. 500 m). Jezioro Czarne, o pow. 14ha silnie zarastające, o niedostępnych brzegach, jest lęgowiskiem licznych gatunków ptactwa wodnego.

Przy drodze prowadzącej ze Skorzęcina do Sokołowa, na skraju lasu stoi budynek leśniczówki, będący dawną siedzibą nadleśnictwa. W jego pobliżu rośnie kilkadziesiąt pomników dębowych o obwodach mierzących do 430 cm .Warto tu podkreślić, że lasy są wielkim bogactwem gminy. Zajmują ponad 3,8 tys. ha. Najczęściej występującymi drzewami jest sosna. Nie mało rośnie też olch, dębów i brzóz. Duża część terenu gminy (m.in. okolice wsi Skorzęcin i Ostrowite Prymasowskie) leży w obszarze Powidzkiego Parku Krajobrazowego.

Witkowo

 - zespół Kościoła parafialnego pod wezwaniem św.Mikołaja
 - zespół młyna ul.Gnieźnieńska , młyn murowany 1903-1906 r. spichlerz murowany    pierwsze ćwierwiecze XX w.
 - budynek starostwa, obecnie internat , ul.Warszawska 31, murowany 1904 r.
 - budynek sądu, obecnie dom ul.Armii Poznań 6, murowany XIX/XX w.
 - inspektorat szkolny obecnie poczta , ul.Armii Poznań, murowany XIX/XX w.
 - dom, obecnie przedszkole ul.Czerniejewska 2, murowany XIX/XX w.

Nad centrum Witkowa góruje kościół p.w.św.Mikołaja

O patriotyźmie witkowian przypomina Pomnik Powstańców Wielkopolskich

Niewątpliwą atrakcją Witkowa jest nadal funkcjonująca kolejka wąskotorowa

Mielżyn

Mielżyn to po Witkowie największa miejscowość w gminie (ok. 650 mieszkańców). Leżąca nad rzeczką Strugą wieś liczy 630 lat. Przez kilka wieków miejscowość była miastem. Prawa miejskie (wymieniane w 1517 i 1618 r.) utraciła w 1908 r. Było to gniazdo rodowe Mielżyńskich, którzy władali Mielżynem od XIV do XVIII w. Pierwszy kościół parafialny istniał tu w XIV w. Obecny, p.w. Wszystkich Świętych, pochodzi z II pol. XVI w. Do najstarszego wyposażenia świątyni należą kamienne chrzcielnice i żelazne, kute drzwi w kaplicy św. Krzyża. Uwagę zwraca też rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Istniał tu kiedyś drugi kościół - p.w. św. Krzyża (wzmianki o nim pochodzą z 1610 r., rozebrano go w r. 1840). Zachowała się po nim rzeźba Chrystusa z krzyża. W miejscu, gdzie stał ten kościół, postawiono figurę Matki Bożej. Mielżyn posiada zabudowę miejską z rynkiem. Część budynków pochodzi z XIX w. Stojąca w rynku figura św. Jana Nepomucena miała za zadanie chronić mieszkańców przed skutkami powodzi. Widnieje na niej herb Mielżyna, podobny do herbu Witkowa (Oko Opatrzności na niebieskim tle, mające jednak mniej promieni od herbu witkowskiego). Według "Przewodnika po Poznaniu i Wielkim Księstwie Poznańskiem" z r. 1909, w miejscowym archiwum kościelnym jest dokument, z którego wynika, że Mielżyn w 1521 roku był już miastem. Obecnie w Mielżynie działa Dom Pomocy Społecznej prowadzony przez Siostry Dominikanki. Do nich należy XIX-wieczny dworek szlachecki, który zakonnice kupiły w 1918 r.

Zabudowania klasztorne otacza park z rozłożystymiZabudowania klasztorne otacza park z rozłożystymi bukami. Innym ciekawym obiektem w tej miejscowości jest spichlerz z XIX w. We wsi znajduje się też pomnik ku czci powstańców rozstrzelanych we wrześniu 1939 r. W Mielżynie urodził się ks. Wł. Chotkowski (1843-1926) publicysta i historyk, wykładowca na Uniwersytecie Jagiellońskim i rektor tej uczelni.

Kołaczkowo

Jedne z najdawniejszych zapisków na temat Kołaczkowa pochodzą z rejestru poborowego powiatu gnieźnieńskiego z 1579 r. Według opisu wsi z 1776 r., w Kolaczkowie stał dwór, który w tamtym okresie znajdował się w stanie kompletnej ruiny. Zniszczone były również inne zabudowania. Powodem tego były rabunki wojska pruskiego. Przed 1883 r. właścicielem wsi był baron Aleksander Grave. W Kołaczkowie istniał niegdyś folwark z gorzelnią. Obecnie atrakcją architektoniczną wsi jest zachowany w bardzo dobrym stanie zespół pałacowy z końca XIX w.

Obejmuje on klasycystyczny pałac murowany oraz bramę wjazdową. Zabudowania otacza nastrojowy park krajobrazowy. Do obiektów zabytkowych należy również zespół folwarczny z XIX w.

Jaworowo

Pierwsze informacje o wsi Jaworowo pochodzą z 1520 r. Warto tu obejrzeć dziewiętnastowieczny zespół pałacowo-dworski. Zabudowania otacza piękny park z licznymi drzewami pomnikowymi (m. in. topolami).

W Jaworowie zabytkowe są też czworaki należące do zespołu folwarcznego z XIX w.

Ostrowite Prymasowskie

Leżące nad Jez. Ostrowickim Ostrowite Prymasowskie zwane jest też Ostrowitem Arcybiskupim lub Kościelnym. Jak wynika z dokumentów, dzieje wsi sięgają 1237 r. Władysław Odonicz nadał wieś tę Januszowi, kanclerzowi Fulkona, arcybiskupa gnieźnieńskiego. Wzmianki o kościele parafialnym sięgają roku 1415. Obecny kościół neoromański pw. św. Marcina pochodzi z 1860 r. Starsza, z I połowy XIX w., jest drewniana dzwonnica. Wieżę dobudowano w 1905 r. Wewnątrz umieszczono cenne wyposażenie: obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z I połowy XVII w. i kilka barokowych rzeźb aniołków z XVIII w. W pobliżu świątyni znajdują się groby byłych proboszczów. We wsi stoi zabytkowa szachulcowa chata z muru pruskiego (drewniano-murowana) z połowy XIX w. Mieszkańcy wsi przy pracach ziemnych często natykają się na tajemnicze kanały, będące zapewne częścią systemu melioracyjnego. Można się domyślać, że stworzyli je cystersi, do których przed wiekami należały okoliczne ziemie. Obecnie w Ostrowitem znajduje się duże gospodarstwo rolno-hodowlane. W Jeziorze Ostrowickim (o pow. 305 ha) występują liczne gatunki ryb, m.in. sielawa, sandacz, szczupak, lin, okoń, leszcz, płoć, ukleja, sum. Jest ono wymarzonym miejscem dla wędkarzy.

Ćwierdzin Folwark Gaj Gorzykowo Kamionka Królewiec Malenin Mąkownica Odrwąż Piaski Piłka Ruchocin

Do najstarszych miejscowości gminy należy Ćwierdzin. Po raz pierwszy w dokumentach wspomniano o tej wsi przed ponad 600 laty (w 1390 r.) . Wśród zabytkowych zabudowań zachowała się tu stara chata, przed którą stoi studnia z żurawiem (II pol. XIX w.).
We wsi Folwark można obejrzeć wiatrak "koźlak" z XIX w. oraz dwór-rządcówkę z końca XIXw.
Gaj jest wioską wyjątkowo czystą i schludną, z wieloma zadbanymi gospodarstwami. Przy drodze na Bieślin stoi zabytkowa figura św. Wawrzyńca (I pol. XIX w).
Gorzykowo to dość rozległa, typowo rolnicza wieś. Pierwsze wzmianki o tej miejscowości pojawiły się w 1520 r. Zachował się tu stary budynek szachulcowy z XIX w. Kościół parafialny p.w. Matki Boskiej Królowej Polski, o współczesnym wystroju, powstał w 1958 r. We wsi znajduje się Szkoła Podstawowa.
Kamionka, choć rozległa, to mało liczebna wieś (liczy niewiele ponad 70 mieszkańców). Przy jednym z gospodarstw postawiono grotę z figurą Matki Bożej. Uroku dodaje wsi zabytkowy, drewniany wiatrak-"koźlak" (XIX w.).
W Królewcu z dawnej zabudowy zachował się niewielki, XIX-wieczny dwór.
Malenin to typowa wieś rolnicza. Niegdyś stanowiła dobra kościelne. Kroniki wspominają o niej już w 1399 r.
Wieś Mąkownica w XIV w. należała do słynnego Mikołaja z Wenecji i Chomiąży k. Żnina, zwanego Diabłem Weneckim lub Krwawym Diabłem. Przydomek ten nadano mu z powodu okrucieństwa, jakie wykazywał w walkach. Mikołaj podarował Mąkownicę klasztorowi w Lądzie. Wieś była własnością cystersów aż do czasów II rozbioru Polski. W XIX-wiecznym folwarku funkcjonowała cegielnia.
We wsi Odrowąż zachował się park dworski z XIX w. Od XIII w. istniał tu kościół Wniebowzięcia NMP i św. Barbary. W 1643 r. plebanem był tu Piotr Odorowski, kanonik gnieźnieński. Po nabożeństwie w dniu św. Piotra i Pawła kościół spalił się. Wraz z nim ogień strawił cenne szaty liturgiczne, które ksiądz pożyczył na tę uroczystość z katedry gnieźnieńskiej. Po tym wydarzeniu ks. Odorowski natychmiast własnym sumptem zaczął stawiać nową, drewnianą świątynię. Przetrwała ona 200 lat. Po zniszczeniach dokonanych przez burzę kościół popadł w ruinę. Rozebrano go i już więcej nie odbudowywano.
W miejscowości Piaski z dawnej zabudowy przetrwał jedynie wiatrak typu "koźlak".
W osadzie leśnej Piłka, przy jeziorze o tej samej nazwie, ok. 1,5 km na północ od Jeziora Białego, stoi stary młyn z początku XX w. oraz leśniczówka.
Ruchocin to wieś znana już w 1399 r. W XIX w. przez dłuższy czas istniała tu należąca do Gutowskich fabryka cygar. Warto tu obejrzeć zajazd z pocz. XX w. oraz park dworski. W Ruchocinku przed laty eksploatowano pokłady rudy darniowej, glinę i margiel wapienny, działała też cegielnia. W XIX w. właścicielem wsi był Franciszek hr. Żółkowski. Stąd pochodził Jakub Rawicz Stanowski, wybitny lekarz weterynarii, zm. w 1889 r.